Drzewa pomnikowe w Świętokrzyskim Parku Narodowym

„Miejcie szacunek dla drzewa, które jest jednym wielkim cudem i które dla naszych przodków było rzeczą świętą. Wrogi stosunek do drzewa jest cechą narodu o małej wartości i cechą człowieka nikczemnego”.

Aleksander von Humboldt
Buk Jagiełły. Fot. M. Matysek

Buk Jagiełły

Wielką wartością przyrodniczą Świętokrzyskiego Parku Narodowego są tak zwane drzewa pomnikowe. Wzbudzają one duże zainteresowanie uczonych, turystów i mieszkańców. Często związane są z nimi różne legendy.

W parkach narodowych całość przyrody podlega ochronie. Nie ma więc potrzeby wyodrębniania innych jej form, np.: pomników przyrody. Tak więc dla określenia najbardziej okazałych eksponatów, używa się pojęcia drzewa pomnikowe. Nie zmienia to faktu, że parki stanowią najlepsze warunki dla ochrony tego typu drzew.

Strefy ochrony ścisłej, gdzie zabroniona jest bezpośrednia ingerencja człowieka, są doskonałym poligonem obserwacyjnym. Jeśli obserwacje zostaną wsparte niezbędnymi pomiarami okazałych osobników, to dostarczą nam informacji na temat możliwości biologicznych poszczególnych gatunków drzew rosnących w danych warunkach siedliskowych.

Stare drzewa należy chronić nie tylko ze względu na ich wartość pomnikową, lecz także z uwagi na rolę, jaką spełniają w biocenozie lasu. Stanowią bowiem środowisko życia wielu gatunków, zarówno ze świata roślinnego (mchy, porosty) jak i zwierzęcego (ptaki, ssaki, owady).

Na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego drzewa pomnikowe od 30 już lat poddawane są systematycznym inwentaryzacjom. Prace te polegają na wyszukiwaniu, oznaczaniu, mierzeniu, określeniu żywotności i w końcu naniesieniu ich lokalizacji na mapę Świętokrzyskiego Parku Narodowego.

Dotychczas wykonano cztery inwentaryzacje drzew pomnikowych, w latach: 1975, 1982, 1992 oraz 2002. Wykazały one odpowiednio 134, 241, 684 okazów drzew pomnikowych. Ostatnia, wykonana w 2002 roku, określiła liczbę rosnących na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego drzew pomnikowych na 729 okazów.

Przypuszcza się, że dwie pierwsze inwentaryzacje były niedokładne. Tę z 1975 roku tłumaczy się pośpiechem. Natomiast spis drzew pomnikowych w 1982 roku wykonywany był przy okazji prac terenowych, związanych z inwentaryzacją flory naczyniowej Parku.

Inwentaryzacja z 2002 roku objęła już 21 gatunków drzew. Wykazano wówczas 728 okazów. Największą liczebnością odznaczył się buk. Zinwentaryzowano 377 osobników tego gatunku. Kolejne miejsce zajął modrzew polski – 171 drzew, następnie klon jawor – 43 drzewa, grab zwyczajny – 28 drzew, jodła – 24 drzewa.

Świętokrzyski Park Narodowy wraz z otuliną tworzą wspólny obszar funkcjonalny. Rozszerzono więc ostatnią inwentaryzację drzew pomnikowych o tereny przyległe do Parku tworzące tzw. strefę „buforową” (otulinę). W trakcie penetracji odnaleziono w niej łącznie 189 drzew pomnikowych, należących do 17 gatunków. Tylko w granicach miasta Bodzentyn stwierdzono 77 osobników.

Zamieszczone tutaj wyniki zachęcają do kontynuacji rozpoczętych prac na pozostałych terenach. Obecne są inwentaryzowane tereny gminy Nowa Słupia. Tak duża liczba okazałych drzew wpływa niewątpliwie na podniesienie walorów przyrodniczych i turystycznych Gór Świętokrzyskich.

Jodła mamucia powalona przez wiatr w 2007 roku. Fot. A. Adamczyk

Jodła mamucia powalona przez wiatr w 2007 roku

Zestawienie gatunków drzew pomnikowych zarejestrowanych na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego w 2002 roku

L.p.GatunekLiczba drzewNajwiększy obwód
pierśnicowy/wymagany
minimalny obwód pierśnicowy w cm
1Buk zwyczajny Fagus sylvatica377524/314
2Czeremcha zwyczajna Prunus padus398/94
3Czereśnia ptasia Prunus avium9273/94
4Dąb bezszypułkowy Quercus petrea9389/314
5Dąb szypułkowy Quercus robur10439/380
6Grab zwyczajny Carpinus betulus28300/190
7Jabłoń dzika Malus sylvestris4145/94
8Jarząb pospolity Sorbus aucuparia1190/160
9Jesion wyniosły Fraxinus excelsior3483/250
10Jodła pospolita Abies alba24402/314
11Klon jawor Acer pseudoplatanus43328/250
12Klon zwyczajny Acer platanoides15292/220
13Lipa drobnolistna Tilia cordata6410/314
14Lipa szerokolistna Tilia platyphyllos2423/314
15Modrzew europejski Larix europaea171495/314
16Olcha czarna Alnus glutinosa6269/220
17Sosna pospolita Pinus sylvestris6370/314
18Topola osika Populus tremula3266/220
19Wiąz górski Ulmus glabra1360/220
20Wiąz szypułkowy Ulmus laevis3313/220
21Wierzba krucha Salix fragilis2343/314
Ogółem729